Louis Edgar Browne, Chicago Daily News Gazetesi’nin muhabiri olarak 26 Ağustos-20 Eylül 1919 tarihleri arasında Sivas’ta bulunmuştu. Browne, Sivas Kongresi’nin bazı oturumlarına katılmış,  burada edindiği intibaları ve lider kadroyla yaptığı röportajları Amerikan Yüksek Komiseri M.L.Bristol’e rapor etmiş, raporlarında yer alan bilgilerin bir kısmını da muhabiri olduğu gazetede haber olarak yayımlamıştır. Browne’u, dolayısıyla raporlarını önemli kılan husus, Kongre sırasında Sivas’ta bulunan tek yabancı olmasıdır.

 

Daha önce bahsettiğimiz gibi, King-Crane Komisyonu Louis Edgar Browne’u Sivas Kongresi’nin çalışmalarını izlek üzere gözlemci olarak görevlendirmişti. Browne, 13 Ekim 1919 tarihli Chicago Daily News’te yayımlanan haberinde Sivas Kongresi’ne katılma nedenini aşağıdaki gibi açıklıyordu:

 

“…Küçük Asya’ya araştırma yapmak üzere gönderilen Amerikan Komisyoneri C.R.Crane Sivas Kongresi’ne gözlemci olarak katılması için davet edildi, fakat zamanı yoktu ve yerine ben gittim. Az veya çok Arap geceleri deneyimim ve Türkçem vardı. Kemal Paşa, Rauf Bey ve bugünün Osmanlı İmparatorluğu liderleri ile aynı odaları paylaştım. Kongre’nin birçok oturumuna katıldım.”

 

L.E.Browne (H.Inst.Arch.-Browne’s Paper: Bn:I,FID:7) sayılı raporunda, Kongre’ye Milli Hareket tarafından davet edildiğini yazıyordu:

 

“Kongre’deki tartışmaları bizzat duymam ve Kongre oturumlarında hazır bulunacak şekilde, Milli Hareket beni Sivas’a davet etti. Kongre sonuna kadar Sivas’ta kalacağım ve genel durumu ve çözümleri iletmek için gayret edeceğim.”

 

L.E.Browne Sivas’a gitmek üzere 17 Ağustos 1919’da İstanbul’dan ayrılmış, Karakol Teşkilatı’nın liderlerinden Kara Vasıf Bey’in himayesi altında önce Ankara’ya götürülmüştü. Burada 8 gün kalan Browne, Ali Fuat (Cebesoy) Paşa ve Refet Bey’le görüşmeler yapmış, gözlemlerini İstanbul’da bulunan Amerikan Yüksek Komiseri M.L.Bristol’e rapor etmişti. Ankara’dan 26 Ağustos’ta ayrılan Browne, 1 Eylül günü Sivas’a varmıştı.

 

L.E.Browne, 26 Ağustos-20 Eylül tarihleri arasında bulunduğu Sivas’ta, Milli Kongre’ye katılmış, İstanbul Hükûmetini istifa etmek zorunda bırakan Ali Galip hadisesine bizzat şahitlik etmişti. Gerek Sivas Kongresi ile ilgili yayımlanan haberlerinin ve raporlarının güvenilirliği, gerekse Sivas Kongresi delegeleri nezdinde ki konumunu anlamak bakımından, Mustafa Kemal Paşa’nın direktifi altında Sivas’ta yayımlanmakta olan “İrade-i Milliye Gazetesi”nin 17 Eylül 1919 tarihli sayısında yer alan aşağıdaki teşekkür yazısı hayli önemlidir:

 

“Teşekkür.

Teşkilât-ı Milliye nezdinde Amerikan matbuat-ı umûmiyesi mümessili Mister Braun 15 günden beri Sivas’ta bulunarak Mustafa Kemal Paşa ve Bahriye esbâkı Rauf Beyefendiyle vesair Kongre azalarıyla mülâkatlar ve temaslar yaparak Kongre’nin âmal-i kesb-i vukuf ve nüfuz edip Âmal-i Milliye’ye tercüman olacak suretde raporlar verdiğinden dolayı kendisine teşekkürü vecibe biliyoruz.”

 

11 Ekim 1919 tarihli Tan ve 31 Ekim 1919 tarihli Vakit Gazeteleri’nde, Sivas Kongresi’nin sona ermesi dolayısıyla Sivas Lisesi’nde verilen yemekte, L.E.Browne’un yaptığı konuşmanın Rauf Bey tarafından yapılan tercüme metni ve Browne’un konuşmasını müteakip, Mustafa Kemal Paşa’nın kendisine teşekkür konuşması da haber yapılmıştı.

 

Bu bilgiler, L.E.Browne’un yazdığı raporların Heyet-i Milliye’nin bilgisi dâhilinde olduğunu göstermektedir.

 

Gazeteci Louis Edgar Browne’ın faaliyetleri Dr. Deniz Bilgin tarafından etraflı bir araştırma konusu yapılmıştır. Araştırma, “ABD’li Gözüyle Sivas Kongresi: Amerikan Mandası ve Gazeteci Louis Edgar Browne’ın Faaliyetleri” adlı altında, Ocak-2004 tarihinde Kaynak Yayınları’ndan kitap olarak yayımlanmıştır.

 

Kendisi de Türkiye’de bir Amerikan mandasının gerekliliğine inanan ve buna Amerikan yönetimini ve kamuoyunu ikna etmeye çalışan L.E.Browne, 11 Ağustos 1919 tarihli Chicago Daily News gazetesinde kendi manda görüşünü anlatmıştır. Ona göre, İran Azerbaycan’ını Türk Azerbaycan’ı ile birleştirerek bir hükûmet yapmak, bu oluşumda Gürcüleri ihmal etmek, Erzurum ve Trabzon’u Ermenilere ilhâk etmek suretiyle bir Ermenistan hükûmeti meydana getirmek, Azerbaycan, Ermenistan ve Memâlik-i Osmaniye olmak üzere teşkil edilen bu üç hükûmeti Amerikan mandası altında toplamak fakat,  Ermenistan’ı bağımsız değil Türkiye’ye bağlı muhtar bir hükûmet yapmak gerekmektedir. Browne, Türkiye’nin parçalanmadan bir arada tutulması gerektiği kanaatini ekonomik bütünlüğün önemine dayandırmaktadır. Ona göre, ekonomik bütünlük yerine ekonomik hudutların oluşması, ABD gibi gelişme potansiyeli taşıyan bu bölgenin, etkin bir gelişme göstermesine engel olacaktır. Bu hükûmetler arasındaki ekonomik bütünlük ancak Amerikan mandası ile sağlanabilirdi.

 

İstanbul’daki Amerikan Yüksek Komiseri Mark L.Bristol, gazeteci L.E.Browne başta olmak üzere, Türkiye’de görevli Amerikalıların pek çoğu, ABD’yi Türkiye üzerinde bir mandaya ikna etmeye çalışıyorlardı. Ağustos ayından itibaren Amerikan basınında Türk Milli Hareketi ve mandacılık hakkında yoğun haberler yer almaya başlamıştı. The New York Times’ın 1 Ağustos 1919 tarihli sayısında, “Türkler Birleşik Devletler’e Dönüyor” başlıklı haberde:

 

“The Daily News’a L.E.Browne tarafından çarpıcı bir hikâyenin telgrafı çekildi. Bu telgrafta, Türklerin yeni Milliyetçi Hareketi’nin amacı, Birleşik Devletler’in bütün Türkiye’nin mandasını kabul etmesine ilişkin artan talebi ortaya koymak ve anayasal kuralları gözeten bir hükûmet kurmak olduğu” bildiriliyordu.

 

L.E. Browne (H.Inst.Arch.-Browne’s Paper: Bn:I,FID:17) de kayıtlı raporunda, Türkiye’de yaşayan Amerikalıların, Türkiye’de anayasa lehinde, mutlâkiyete ve zulme karşı bir mücadele başladığını gördüklerini, Milli Mücadeleyi yürüten Kuvâ-yi Milliye’nin İngilizlerin bütün suçlamalarına rağmen kan dökülmesini istemediklerini ve Anadolu’da hiçbir düzensizlik ve eşkiyâlığın söz konusu olmadığını, çünkü her asker ve köylünün Mustafa Kemal’in arkasında olduğunu yazıyordu.

 

Bu yazıların haber verme dışındaki diğer amacı, yönetimi ve kamuoyunu Amerikan mandaterliğini kabule ikna etmekti. L.E.Browne 11 Ağustos 1919 tarihli Chicago Daily News’te yayımlanan haberinde Türk tarafının manda taleplerini şu şekilde bildiriyordu:

 

“…Her Türk gazetesi günlük sütunlarını Amerikan Komisyonu’nun (King-Crane Komisyonu) yaptıklarına ayırıyor ve açıkça Birleşik Devletler’i bir bütün olarak Türkiye’nin mandaterliğini kabul etmeye zorluyorlar.”

 

“Türkler ABD’den bütün Osmanlı İmparatorluğu’nun manda gücü olmasını istiyorlar, çünkü Türkler ekonomik gerekçelerle farklı ırkların bir arada, birlikte yaşam sürmeleri gerektiğine inanıyorlar.”

 

Sivas Kongresi 4 Eylül 1919’da henüz toplanmadan önce, bir “İhzâri Encümeni” (Hazırlık Komisyonu) kurulmuş ve bu Encümene delegeler tarafından konuşulacak konuları tespit etme görevi verilmişti. Bir kısım delegeler tarafından, Amerikan mandasının Kongre gündemine alınmasını sağlamak üzere bir muhtıra hazırlanmış ve muhtıra teklifi Encümenden geçmişti (Muhtıra metni için bakınız; Prof. Dr. Recep Toparlı. Sivas Kongresi’nin Tutanakları, Sivas Valiliği Kültür Müdürlüğü Yayınları, 2010, Ek.3, s. 260). 4 Eylül’de başlayan Sivas Kongresi’nde, 8 Eylül 1919 Pazartesi günü Amerikan mandası meselesi görüşülmeye başlandı.

 

Görüşmelerde Amerikan mandası taraftarları, “manda”nın siyasi anlam taşımadığını, “istiklâli muhâfaza şartıyla manda” kavramının memleketin imar ve ilâsı için lazım gelen muâvenet ve müzâharet demek olduğunu savunuyor ve manda kelimesinden korkulmasının yersiz olduğunu savunuyorlardı. Mustafa Kemal Paşa bu konudaki görüşünü daha önce, 19 Temmuz 1919 tarihli telgrafında 20.Kolordu Komutanı Ali Fuad Paşa’ya bildirmişti. Telgrafında, Dersaadet’te tartışılmakta olan Amerikan mandası taleplerine temkinli yaklaşılması gerektiği yolundaki görüşlerini belirttikten sonra, “İstiklâl ve hâkimiyete hiçbir veçhile halel gelmemek şartıyla, Amerikalıların iktisadi ve fenni müzâharetlerine taraftar olmaktan bir mazarrat tahaddüs etmeyebilir.” kanaatini ifade etmişti.

 

L.E. Browne, Sivas Kongresi’nde cereyan eden mandacılık tartışmalarını 14 Ekim 1919 tarihli (H.Inst.Arch.-Browne’s Paper: Bn:I,FID:15)raporunda, şu şekilde anlatır:

 

“… delegeler mandacılıkta hem fikir değiller ve manda sözcüğüne bazı itirazları var. Onun yerine ‘yardım’ denmesini istiyorlar. Mustafa Kemal’de ‘bizim için böyle kullanılırsa, anlamı daha hafiflemiş olacak, bizim için daha iyi olacak’ diyor.”

 

Chicago Daily News Gazetesi’nin 16 Ekim 1919 tarihinde yayımlanan nüshasında Browne, Kongre’de alınan kararları aşağıdaki gibi anlatmaktadır:

 

“… Kongre, daha önce size bir kopyasını gönderdiğim Erzurum Kongresi kararlarını oy birliği ile kabul etti. Delegeler bir iki gün Amerikan mandası üzerinde tartıştılar ve sonuçta, Sivas Kongresi’ndeki Kuvâ-yı Milliye, Türk milli hayatının her alanında yardım etmesi için, Amerika’nın davet edilmesine karar verdi. Bu hususta, Amerika’dan bir garanti alınamadığı için Sivas Kongresi’nde Erzurum Kongresi kararları kabul edildi. Bununla beraber Kongre, Amerikan Senatosu’na müracaat ederek, Amerikalı senatörlerden oluşan bir heyetin Türkiye’ye gönderilmesine karar verdi… Delegelerin genel eğilimi aşırı derecede İngiliz aleyhtârı olup, Amerikan mandasını destekleme doğrultusundadır. Bugünkü tartışmaların neticesinde iki çözüm yolu önerildi; ilki, Amerika’nın Türkiye’ye yardım için açıkça davet edilmesi, ikincisi de Amerikan Senatosu’na müracaat ederek, manda konusunda (Amerika) olumsuz bir karar vermeden önce, ülkeyi bir Senatörler Komisyonu’nun gönderilmesini talep etmekti…” (H.Inst.Arch.-Browne’s Paper: Bn:I,FID:3 No.9)

 

Sivas Kongresi’nde oylanarak kabul edilen Erzurum Kongresi kararlarının 7’inci maddesinde, “Milletimiz insânî, asrî gayeleri tebcîl; ve fennî, sınâî, iktisadî hâl ve ihtiyâcımızı takdir eder. Binâenaleyh, devlet ve milletimizin, dahilî ve haricî istiklâli; ve vatanımızın tamâmisi mahfuz kalmak şartiyle, altıncı maddede musarrah hudud dahilinde; milliyet esâslarına ri’ayetkâr ve memleketimize karşı istilâ emeli beslemeyen herhangi bir devletin: fennî, sınâ’i, iktisâdî muavenetini memnuniyyetle karşılarız. Ve bu şerâit ‘adile ve insaniyyeyi muhtevî bir sulhunda, acilen takarruru, selâmeti beşer ve sükûni alem nâmına, ahassi âmâli milliyemizdir.” İfadesi yer alıyordu. Bu metinde kastedilen, ancak kapalı bir ifade ile “herhangi bir devlet” olarak bahsedilenin ABD olduğunu bütün delegeler biliyordu.

 

L.E. Browne 14 Ekim 1919 tarihli (H.Inst.Arch.-Browne’s Paper: Bn:I,FID:3 No.9) raporunda Delegelerin “Amerika’nın kendi şartlarına göre belirleyeceği bir Amerikan mandasını istemeye” karar verdiğini yazmaktadır.  Browne söz konusu raporunda; “Komite (Heyet-i Temsiliye) bana, eğer Birleşik Devletler mandayı kabul edeceğine dair, Kongre’ye bir garanti verir ise, Kongre’nin de kararlarını hemen bütün Türkiye’ye ve özellikle de İslâm dünyası’na ilân edeceğini” ifade etmiştir.

 

(H.Inst.Arch.-Browne’s Paper: Bn:I,FID:3, No.9) dosyada kayıtlı raporunda Browne, Amerika’nın manda talebini reddetmesi halinde olacakları Rauf Bey’in kendisine şöyle anlattığını yazmaktadır:

 

“Türkiye savaşı kaybetti ve sonuç olarak da Irak ve Suriye’de ki topraklarını kaybedeceğini tahmin ediyoruz, ama biz bu toprakları da kaybetmememiz gerektiğine inanıyoruz. İngiliz ve Yunan askerlerinin Türkiye’deki varlıklarının devamı halinde ve Amerika’nın mandayı reddetmesi durumunda, Kuvâ-yi Milliye genel seferberlik çağrısında bulunacak. Geride önemli ölçüde bir gücümüz var. Ben bir hafta içinde, eski (dağıtılmış) askerlerden 250.000 kişilik bir ordu oluşturabilirim. Biz, bu kuvvetleri donatacak cephanelere ve silahlara da sahibiz. Samimiyetle söylüyorum ki, Amerika’nın bizim yardımımıza gelmemesi yeni bir savaşın çıkması demektir.”

 

L.E. Browne’un Eylül 1919 tarihinde gönderdiği (H.Inst.Arch.-Browne’s Paper: Bn:I,FID:3, No.9-13) raporunda, Kongre’deki manda tartışmaları ile ilgili olarak aşağıdaki tartışmaların yapıldığını bildirmiştir:

 

“…Amerikan mandası isteyen duygular oldukça yoğun. Mustafa Kemal Paşa ‘Türkiye, Amerika’nın yardıma (asistance) –manda kelimesi yabancı menşelidir ve biz de yabancı bu terimi kullanamayız- gelmesini istiyor, dolayısı ile de delegeler Amerikan yardımını talep ediyorlar. Eğer Amerika bunu kabul eder ise, sizi temin ederim ki, Türkiye Amerika’nın bütün şartlarını kabul edecek. Kongre direkt olarak Amerikan mandasını istemiyor, çünkü evvela biz, Amerika’nın bunu kabul edip etmeyeceğinden emin değiliz. İkincisi de, eğer biz Amerika’dan (Amerikan yardımından ve mandasından) bahsedersek ve Amerika’da bunu kabul etmez ise, İngilizler bütün İslâm dünyasına şunu söyleyecekler: ‘Türklerin kendileri de hükûmetlerini idare etmeye muktedir olmadıklarını kabul ediyorlar.’ Her ne kadar bir Amerikan mandasını kabul edeceksek de İngiliz müdahalesini (veya mandasını) kabul edemeyiz. Yeni bir Avrupa savaşı’na sebebiyet verecek olsa da biz sonuna kadar İngilizlerle savaşacağız’ dedi.”

 

Browne, (H.Inst.Arch.-Browne’s Paper: Bn:I,FID:3L) kayıtlı dosyada yer alan raporunda, Sivas Kongresi’nin kendisinden “Birleşik Devletler’in, Türkiye’de mandater olmasını arzuladıklarını Amerikan halkına bildirmesini” istediklerini yazmaktadır.

 

Browne tarafından yazılan (H.Inst.Arch.-Browne’s Paper: Bn:I,FID:14, No.43) kayıtlı rapor, 16 Ekim 1919 ‘da Chicago Daily News Gazetesi’nde gazeteci Scott Mower imzası ile haber olarak yayımlanmıştır. Söz konusu yazıda:

 

“Sivas Milli Kongresi’nden Birleşik Devletler Senatosu’na Davet.

Avrupa ve Küçük Asya Türkiyesi’nin Müslüman halkını temsil eden ve Osmanlı İmparatorluğu’nun çeşitli merkezlerinden gelen delegelerin oluşturduğu Sivas Milli Kongresi, İmparatorluk halkının isteklerini güvence altına almak, bütün azınlıklar dâhil, yaşam özgürlüklerini, mal-mülk haklarını korumak amacı ile 4 Eylül 1919’da toplandı. Sivas Milli Kongresi 9 Eylül 1919’da Osmanlı İmparatorluğu’ndaki halkın çoğunun isteklerini içeren bir kararı kabul etti ve Kongre dağılmadan önce Milli harekete önderlik edecek merkezi bir komiteyi seçti… Kongre, aldığı kararın politikasına bağlı olarak, bugün oybirliği ile Amerika Birleşik Devletleri Senatosu’ndan tarafsız bir millet gözü ile araştırma yapmak için, Osmanlı İmparatorluğu’nun her yerinin gezmeleri için Senato üyelerinden oluşan bir komitenin gelmesini istedi.”

 

Aynı gün Chicago Daily News Gazetesi’nde, “Himâye İçin Birleşik Devletlere Türkiye’nin Başvuru Metni” başlığı altında, Sivas Kongresi’nin hazırladığı davet mektubu yayınlanmıştı. Sivas Kongresi’nin 10 Eylül Çarşamba günkü yedinci oturumunda, ABD Senatosu’na gönderilecek mektubun suretinin hazır edildiği Rauf Bey tarafından açıklanmış ve Amerikan Kongresi’ne hemen keşide edilmek üzere Mister L.E.Browne’a tevdii edilmişti. Browne 20 Eylül’de Sivas’tan ayrılırken bu mektubu yanında götürmüştü. Browne’nin belgeleri arasında bu mektubun ikisi imzalı, birisi imzalanmamış üç nüshası çıkmıştır. Mektup, Sivas Milli Kongresi adına Mustafa Kemal Paşa, Başkan Vekili Rauf Bey, İkinci Başkan Vekili İsmail Fazıl Paşa ve iki divan kâtibi tarafından imzalanmıştı. Mektupların imzalı bir örneği de Paris Konferansı belgeleri arasında mevcuttur. İlginçtir, konuyu araştıran Dr. Deniz Bilgin, Sivas Kongresi’ne ait Cumhurbaşkanlığı’nda bulunan belgeler arasında bu mektubun herhangi bir nüshasına ulaşılamadığını yazmaktadır.

 

Mektup metni aşağıdaki gibidir:

 

Birleşik Amerika Devleti Ayan Meclisi Reisliğine,

Rumeli ve Anadolu’nun bütün Müslüman halkını temsil eden ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Anadolu ve Rumeli’deki vilâyetlerinin temsilcilerinden mürekkep olan Sivas Milli Kongresi, 4 Eylül 1919’ da bir araya gelmiştir, gayeleri şunlardır: Memleket halkının ekseriyetinin arzularını yerine getirmek, bütün azınlıkları himâye altında bulundurmak, bütün vatandaşlara can ve adalet yolundaki haklarını teminata bağlamak. Sivas Milli Kongresi, Osmanlı İmparatorluğu halkının ekseriyetinin arzularını ifade eden bir karar suretini, 9 Eylül 1919. da rey birliği ile kabul etmiştir. Bu kararın hâvi olduğu prensipler, Sivas Kongresi’nin, kongre dağılmazdan evvel azası arasından seçeceği merkez komitesinin ve imparatorluk hudutları içinde bütün tali teşkilatların istikbaldeki hareketlerine rehber olacaktır. Takip edilebilecek siyasetle alakalı olan bu karar mucibince, Sivas Milli Kongresi, Birleşik Amerika Devletleri Ayan Meclisine şu ricada bulunmayı, bugün yine ittifakla kararlaştırmıştır. Azanızdan mürekkep bir komiteyi Osmanlı İmparatorluğunun her köşesine göndermenizi diliyoruz. Bu komite tarafsız olarak, Osmanlı İmparatorluğunda fiili suretle hüküm süren hal ve şartları tetkikten geçirmelidir. Böyle bir tetkik, Osmanlı İmparatorluğu’na ait nüfus ve arazi hakkında bir sulh muahedesi mucibinde keyfi kararlar verilmesine meydan bırakmazdan evvel yapılmalıdır” ( EROL, Mine, Türkiye’de Amerikan Mandası Meselesi, Giresun, 1972. s.94.)

 

Rauf Orbay’ın “Telgraf haline getirilen bu mektubu imzaladık ve derhal telgrafhaneye göndererek çekilmesini temin ettik” dediği (Rauf Orbay’ın Hatıraları, Yakın Tarihimiz, C.III, 1962-1963, s.147), Kazım Karabekir’in “Bu telgraftır ve çekilmiştir. General Harburt heyetine bu vazife verilmiştir.” dediği mektup hakkında Atatürk, Nutuk’ta şu açıklamayı yapmıştır:

 

“Efendiler, pek uzun ve münakaşalı devam eden bu manda müzâkeresi, taraftarlarını iskât edecek [susturacak] mutavassıt [orta yolcu] bir çare ile hitâm buldu [sona erdi]; hem de bu çareyi teklif eden yine Rauf Bey oldu… Bu teklif ittifâk-ı ârâ [oybirliği] ile kabul olundu. Kongre divan riyasetinin [başkanlığının] imzalarıyla bu yolda bir mektup tesvîd olunduğunu [müsveddesinin hazırlandığını] hatırlıyorsam da, bu mektubun gönderilebilip gönderilmediğini pekiyi hatırlamıyorum. Esasen bu mektuba suret-i mahsusada [özel olarak] ehemmiyet atfetmiş değildim.” (Nutuk, 1927, s. 68)

 

Bu mektuba ABD Senatosu’nca herhangi bir cevap verilmemiştir.

 

L.E.Browne, Mustafa Kemal Paşa’nın isteği üzerine, 18 Eylül’ü 19 Eylül’e bağlayan gece özel bir toplantıya davet edilmiştir. Browne’un Sivas’tan ayrılmasından bir gün önce katıldığı toplantı, Sivas’a gelmek üzere olan General J.G.Harbord ve Heyeti ile yapılacak görüşmeler üzerineydi.  Browne bu görüşmeleri (H.Inst.Arch.-Browne’s Paper: Bn:I,FID:3 ve , No.42) ‘de kayıtlı raporunda yazmış ve  16 Ekim 1919 tarihli Chicago Daily News Gazetesi’nde “Birleşik Devletler İsteniyor Başka Birisi Değil” başlıklı yazısında aşağıdaki gibi anlatmıştır:

 

“Kemal, General J.G.Harbord geldiğinde ona ne söyleyeceğini, Sivas’ta Milli Kongre’deki delegeler ile tartışarak ve hazırlık yaparak çok zaman harcamıştı. Generalin gelmesinden önceki gün Sivas’tan ayrıldım. Önceki gece Kemal, Rauf Bey, Vasıf Bey, Bekir Sami Bey ve diğer muhtelif kimseler, Kemal’in Milli Kongre nâmına General J.G.Harbord’a takdim etmeyi düşündüğü isteklerini anlatacağı bir toplantıda hazır bulunmam için benden ricada bulundular. Kongre, Amerikan mandasını sağlamak için sabırsızdı ve Amerikan kamuoyu, Amerikan Hükûmeti, ABD’nin Barış Konferansı’ndaki delegeleri ve Harbord  Heyeti önünde manda şanslarını tehlikeye atacak herhangi bir şey söylememek için her önlemi düşünmüştü.”

 

Bu dosyada yer alan metne göre Mustafa Kemal Paşa, General J.G.Harbord’a söylemeyi düşündüğü şeyleri aşağıdaki şekilde anlatmıştır:

 

“Biz, Birleşik Devletler’in Türkler için baştan sona yeni bir eğitim sistemi tesis etmesini istiyoruz. Dini eğitimden ayrılmış okullar, altı ve on altı yaş arasındaki bütün kız ve erkek çocuklar için zorunlu bir eğitim istiyoruz. 5.000 seçilmiş kız ve erkek çocuğunu Amerikan okulları ve üniversitelerine eğitim için göndermeyi istiyoruz… Sultan’ın mânevî bir başkan olarak tanınacağı demokratik yapıda yeni bir hükûmet sistemi arzuluyoruz, ancak bu reformları yapabilmek için dış yardıma ihtiyacımız var ve hiçbir şekilde, Birleşik Devletler’den başka bir milletin yardımına rıza göstermeyiz ve Birleşik Devletler’in yardımımıza geleceğini ümit ediyoruz. Demiryollarımızı inşa etmek ve endüstrimizi kurmak için Amerikan kapitali istiyoruz ve bu Amerikalı yatırımcıyı da tatmin edecek. Bu özel yatırımların kazançlı olacağını garanti edebiliriz. Birleşik Devletler’in vereceği resmi yardıma gerekirse iki misli para ödeyebiliriz. Türkiye’de bir Amerikan mandası, nihai olarak, Birleşik Devletler’e bir tek dolara mal olmayacak, aksine manda vasıtası ile yatırılan milyonlarca kapital, işletmeler ve endüstriyel gelişmenin muazzam gelirleri sayesinde bol kâra dönüşecektir… Türkiye ve Müslüman halk, Batı’daki gelişmiş kardeş milletlere ayak uyduracak ise, iyi bir eğitim ve iyi bir hükûmete sahip olmak zorundadır. Eğitim, okullar anlamına gelmektedir(eğitimden kastedilen okullardır). Türk köylülerinin çok azı okuyabilir ve yazabilir, fakat bu köylüler gelişmek için heveslidir ve çocuklarının da iyi bir eğitim ve terbiyenin avantajlarına sahip olmasını isterler. Türkiye’de bugün, entelektüel ve maddi gelişme için olan heves, şimdiye kadar olanın en yüksek noktasındadır. Biz, hükûmetimizin çok eski usulde olduğunun idraki içindeyiz, sistemimizin vergi toplamada etkisiz olduğunun idraki içindeyiz, bulunduğumuz yerle gurur duymak ve Batı Dünyası İlkelerini ülkemize yerleştirmek isteğindeyiz. Türkiye, demiryollarına, araba yollarına ve mineral kaynaklarının gelişmesine, elle harman dövmek yerine motorla harman döven makinelerin kullanımına ihtiyaç duymaktadır. Türkiye fakir bir ülkedir, ancak çalışmak için istekli ve buna alışkın muazzam bir toplum ile geniş ekilebilir dönümlere sahiptir. Bir dış yardım almadan, Türkiye ekonomik olarak geliştirilemez ve bu zavallı ülke pulluk demirlerinden lokomotife kadar her şeye ihtiyaç duymaktadır… Müttefiklerin bugün bile planlarının bir parçası olarak farklı ırklar ve inançlar üzerinde oyunlar oynandığını, kan dökmeye ve karışıklığa sebep olduğunu görüyoruz. Amaçlarının Hristiyanı Hristiyana, Hristiyanı Müslümana ve Müslümanı Müslümana karşı kışkırttığının kanıtlarına sahip olduğumuzdan dolayı, bu tehdit ve entrikalardan korunmak istiyoruz.”

 

L.E.Browne, daha sonra, M.Kemal Paşa ile aralarında şöyle bir konuşmanın geçtiğini yazmaktadır:

 

 “Farzedin ki, Birleşik Devletler mandayı kabul etmedi. Ne olacak? diye sordum. Cevaben şöyle dedi: Türkiye, bütün diğer mandalara karşıdır, eğer İngiltere Türk mandasını alır ise bayrağını dikecek ve asla indirmeyecek ve Türkiye bir sömürge olacaktır. Fransa’ya da güvenmiyoruz; o da materyalist ve oldukça bencil. İtalya kapasitesiz. Bahsettiğim bu üç millet Türkiye’nin iyi olmasını arzu etmez. Bunlar, İmparatorluğu (Osmanlı) kolonileştirmek, savaş borçlarını ödeyecekleri, sömürecekleri bereketli topraklar olarak görüyorlar, oysa her Türk, Birleşik Devletler ve Küba’dan haberdardır. Biz Filipinler’deki davranışlarınızı ve oradaki Müslümanlar için neler yaptığınız biliyoruz. Ümidimiz odur ki, oralardaki mandacılığınız uzun yıllar devam eder. Şimdi, Türkiye’de köyler de dâhil tekrarlanan bir hikâye var: Savaşın başlarında Türk Hükûmeti, Birleşik Devletler’den bir nota aldı. Bu notada Müslümanların ruhani yaşamlarını yönlendirmek için, Sultan tarafından Filipinler’e İslâm âlimleri gönderilmesi isteniyordu. İşte, bu İslâm âlimleri, Filipinler’deki Amerikan yönetimini öven mektuplar gönderdiler. Birçok İrlanda, az da olsa Küba var, fakat İngiltere tarihinde bana bir Küba gösterebilir misiniz? Oysa birçok İrlanda var, dedi Kemal Paşa ve ben, ‘Sivas Kongresi, kayıtsız şartsız manda isteyen kararı geçirecek mi?’ diye sordum. Kemal şöyle cevapladı: Teklif edildiğinde, Birleşik Devletler’in mandayı kabul edeceğine dair bize güvence verirsen, evet. Crane Komisyonu’na bir manda istediğimizi söyledik. Sana söylüyoruz ve General J.G.Harbord’a aynı şeyi söyleyeceğim.

 

Birleşik Devletlerin bir mandayı kabul etmeyeceğini söylediğimde Kemal Paşa; Türkiye’nin dış yardıma ihtiyaç olduğunun resmen itiraf edilmesi ile İngiltere’nin ve Fransa’nın kucağına düşme riskini, Hâlifeliğin prestijinin tahrip edilmesi riskini, Kongre’nin göze alamayacağını açıkladı.”

 

Görevi biten L.E.Browne, 20 Eylül 1919 günü Sivas’tan ayrılarak İstanbul’a dönmüştü. Ertesi gün Sivas’a gelen General J.G.Harbord, düzenlediği raporunda; Fransa ve İngiltere tarafından işgal edilen Suriye ve Mezopotamya hariç, İstanbul ve Rumeli (Trakya) dâhil, bütün Osmanlı İmparatorluğu toprakları üzerinde bir manda rejiminin kurulması gerektiğini, manda yönetimini üzerine almakla Amerika’nın en az bir kuşak boyu bu işe bulaşacağını, askeri bakımdan, değişen şartlara göre, 25.000 ile 200.000 arasındaki bir askeri kuvvetle bu rejimi desteklemek zorunda kalacağını, manda yönetiminin ilk beş yılda 756 milyon dolarlık bir mali yükü de sırtlaması gerekeceğini yazacaktı.

 

Harbord Sivas’ta yaptığı görüşmelerle ilgili olarak hatıralarında, Milli hareketin kastettiği mandayla kendilerinin ki arasındaki farklılığı şu cümlelerle ifade ediyordu: “… Onların manda sözü ile anladıkları, bizim görüşlerimizden farklıdır. Onlara göre manda, ağabeyin kardeşine önerileri gibi bir şey. İç işlerine ve uluslararası ilişkilere karışmadan, her hangi bir otorite ortaya koymadan uygulanan bir ilişki” (J.G.Harbord, “Mustapha Kemal Pasha and His Party” World’s Work, Vol. XL, June 1920, s.11)

 

Harbord’un raporundan bir ay sonra, 19 Kasım 1919’da, Amerikan Senatosu 28 Haziran 1919 tarihli Versay Antlaşması’nı ve ona bağlı olarak kurulan Milletler Cemiyeti Paktı’nı onaylamayı reddetmiş, böylece Amerikan Mandacılığı tartışmaları sona ermişti. Zira, manda rejimleri Milletler Cemiyeti’ne bağlı bir sistemdi, Milletler Cemiyeti’ne üye olmayı reddeden Amerika için mandaterlik kapısı kapanmıştı.

 

Yararlanılan Kaynaklar:

 

Armaoğlu, Fahir. “ 20. yy Siyasi Tarihi”, Ankara-1989

 

Armaoğlu, Fahir. “Belgelerle Türk-Amerikan Münasebetleri” , TTK Yayınları, Ankara-1991.

 

Atatürk, Mustafa Kemal. “Nutuk”, Ankara-1927.

 

Aytepe, Doç. Dr. Oğuz. “Milli Mücadele’de Manda Sorunu ve Mustafa Kemal’in Yaklaşımı”, A.Ü. Türk inkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S 24, Kasım 1999-2003 s. 475-486

 

Bilgin, Dr.Deniz. “ABD’li Gözüyle Sivas Kongresi: Amerikan Mandası ve Gazeteci Louis Edgar Browne’ın Faaliyetleri” , Kaynak Yayınları,  İstanbul Ocak-2004.

 

Erol, Mine. “Türkiye’de Amerikan Mandası Meselesi”, Giresun-1972.

 

Karakaya, Ali. “Milli Mücadelede Manda Sorunu, Harbord ve King Crone Heyetleri” , Ankara-2001

*Bu yazı 15 Eylül 2010’da Haber10 sitesinde yayınlanmıştır.

Kategoriler: Yazılar